Bu baza. Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari qanday qilib bugungi kunimizning asosiy resursiga aylandi?

O‘zbekistonda ishlab turgan kamida o‘nta Ma’lumotlarni qayta ishlash markazi mavjud bo‘lib, ularning yarmi Tier III xalqaro sertifikatiga ega. Bu bizga nima beradi?

So‘nggi paytlarda nega hamma Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari haqida gapirmoqda?

Iqtisodiyotning deyarli barcha sohalari allaqachon raqamlashtirilgan. Bank tranzaksiyalari, marketpleyslardagi xaridlar, davlat xizmatlari va korporativ tizimlarning faoliyati ulkan ma’lumotlar hajmini qayta ishlash uchun nihoyatda katta quvvat va resurslarni talab qiladi. Bunga tez rivojlanayotgan sun’iy intellektni ham qo‘shing.

Yaqin-yaqingacha faqat eng yirik korporatsiyalargina Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida o‘z infratuzilmasiga ega bo‘lish imkoniyatiga ega edi. Bugungi kunda Ma’lumotlarni qayta ishlash markazi xizmatlari — serverlarni javonlarda jismoniy joylashtirishdan (Colocation) tortib bulutli xizmatlargacha — har qanday miqyosdagi biznes uchun zarur va hamyonbop.

Shuning uchun Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining o‘z roli ham o‘zgarib bormoqda. Bu endi supergigantlarning AT-tizimlariga xizmat ko‘rsatish uchun yordamchi infratuzilma emas, balki, umuman olganda, qanday raqamli mahsulotlar yaratilishi va ishga tushirilishini belgilovchi asosiy resurslardan biridir.

Ammo bularning barchasi mutlaqo jismoniy infratuzilmada ishlaydi – sovitish, elektr ta’minoti va aloqa tizimlariga ega bo‘lgan o‘sha serverlarda. Shunchaki ma’lumotlar hajmi shunday darajaga yetdiki, “oddiy serverlar” aslida shahar va mamlakatning butun kundalik hayoti bog‘liq bo‘lgan yuqori texnologiyali majmualarga aylandi. Shu sababli, resurs sig‘imining o‘zini oshirishdan tashqari, bunday tizimlarning ishonchliligi, ularning to‘xtovsiz va mutlaqo uzluksiz ishlashi masalasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda.

Ma’lumotlarni qayta ishlash markazining ishonchli ekanligiga qanday xolisona ishonch hosil qilish mumkin?

Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarining o‘ziga xos xususiyati bor: mutaxassis bo‘lmagan odam ularning ishonchliligini tashqaridan turib baholay olishi dargumon. Birinchidan, ular alohida qo‘riqlanadigan maqomga ega obyektlar bo‘lgani sababli. Ikkinchidan, hatto ichkariga kirganingizda ham, yangi serverlarni, mukammal tekis joylashtirilgan javonlar qatorlarini va monitoring markazidagi o‘nlab ekranlarni ko‘rishingiz mumkin.

Ammo infratuzilmaning eng muhim qismi ko‘zdan yashirin. Quvvat manbalaridan biri o‘chib qolsa nima bo‘ladi? Agar ularning barchasi o‘chib qolsa-chi? Servislar ishini to‘xtatmagan holda uskunani almashtirish mumkinmi?

Ma’lumotlarni qayta ishlash markazining ishonchliligi loyihadan boshlanadi, unda elektr ta’minoti va sovitish qanday tashkil etilgani, zaxira tizimlari ko‘zda tutilgan-tutilmagani, aloqa kanallari qanday o‘tkazilgani hamda o‘ta muhim elementlardan har biri ishdan chiqqanda nima yuz berishi kerakligi hisoblab chiqiladi. Bularning barchasi quruq va’da bo‘lib qolmasligi uchun, ushbu sohada ma’lumotlar markazining ishonchliligini mustaqil ekspertiza orqali tasdiqlash qabul qilingan.

Bu boradagi yetakchi ekspertlardan biri — jismoniy obyektlar, jumladan, Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari auditi bilan shug‘ullanuvchi Uptime Institute (AQSH) xalqaro mustaqil tashkiloti. Uning baholashi va sertifikatsiyasi butun dunyoda tan olingan.

Ekspertizada aynan nima baholanadi?

Uptime Institute’dan sertifikat olish bir martalik tadbir emas, balki bosqichma-bosqich amalga oshiriladigan jarayondir. Dastlab, Uptime Institute arxitekturaning standartga muvofiqligini tahlil qilgan holda loyiha hujjatlarini baholaydi, shundan so‘ng qurilgan obyekt va undan foydalanish jarayonlari tekshiriladi. Ma’lumotlarni qayta ishlash markazining boshidanoq qat’iy tartibga solingan xalqaro standartlar bo‘yicha loyihalashtirilishi va qurilishi, shuningdek, ishonchliligining har bir rivojlanish bosqichida tasdiqlanishi prinsipial jihatdan muhimdir.

Aslida, bunday xalqaro sertifikatsiya Ma’lumotlarni qayta ishlash markazining shunchaki Tier III “tamoyillari” asosida qurilmaganini, balki haqiqatan ham xalqaro oltin standartga mos kelishini va eng so‘nggi tasdiqlovchi hujjatlarga ega ekanligini tasdiqlaydi.

O‘zbekistondagi xalqaro sertifikatga ega Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari

O‘zbekistondagi Uptime Institute Awards rasmiy reyestriga ko‘ra, mamlakatdagi beshta ma’lumotlar markazi Tier III darajasidagi xalqaro Uptime Institute sertifikatiga ega. Ulardan to‘rttasi Uztelecom tarmog‘iga kiradi, jumladan, eng yangi va poytaxtdan eng uzoqda — Qo‘qon va Buxoroda joylashganlari ham. Tier III o‘ta muhim muhandislik tizimlarini zaxiralashni (ya’ni takrorlashni) va ishlayotgan xizmatlarni to‘xtatib qo‘ymasdan, infratuzilmaning alohida elementlariga rejali xizmat ko‘rsatish imkoniyatini nazarda tutadi. Hujjat joriy etilgan muhandislik yechimlari ishonchlilik va nosozliklarga chidamlilik bo‘yicha xalqaro talablarga javob berishidan dalolat beradi.

Ushbu Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlari negizida UzCloud milliy bulutli platformasi ishga tushirilgan. Infratuzilmaning mavjudligi 99,982% ni tashkil etadi (bu yerda infratuzilmaning mavjudligi Ma’lumotlarni qayta ishlash markazi faoliyatidagi ruxsat etilgan to‘xtalishni anglatadi – mazkur holatda u yiliga 1,6 soatdan oshmaydi).

Uztelecom’ning yangi Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida sun’iy intellekt modellarini o‘qitish, mashinaviy o‘rganishni qo‘llash, Big Data, tasvir va videolarni qayta ishlash, raqamli egizaklarni yaratish hamda boshqa muhandislik va ilmiy hisob-kitoblarni amalga oshirish imkonini beruvchi maxsus GPU-serverlari o‘rnatilgan.

Ushbu majmualarning yana bir farqi — georezervlash arxitekturasi yoki resurslarning geografik taqsimlanishidan foydalanilganidir. Bu tizimlarning turli mintaqalar bo‘ylab taqsimlanishi bo‘lib, u falokatlarga nisbatan yanada yuqori chidamlilikni ta’minlaydi va tashqi omillardan qat’i nazar, barcha xizmatlarning barqaror ishlashini kafolatlaydi.

Bu biznes va davlatga qanday foyda keltiradi?

Davlat va xususiy kompaniyalar Uztelecom Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarida colocation xizmati doirasida o‘zlarining AT-tizimlarini joylashtirishlari, shuningdek, ular asosida tashkil etilgan virtual infratuzilma, platforma yechimlari va UzCloud bulutli dasturiy ta’minotidan foydalanishlari mumkin. Bu shunga o‘xshash infratuzilmani mustaqil ravishda yaratish va unga texnik xizmat ko‘rsatish hojatisiz zamonaviy hisoblash resurslaridan foydalanish imkonini beradi. Zarur quvvatlarni kapital xarajatlarni operatsion xarajatlarga almashtirgan holda ijaraga olish, ehtiyoj tug‘ilganda esa tezkorlik bilan kengaytirish mumkin. Bu, ayniqsa, yuklamaning mavsumiy o‘zgarishlari kuzatiladigan kompaniyalar uchun juda muhimdir.

Ma’lumotlarni faqat O‘zbekiston hududida jismoniy joylashtirish, ayniqsa, davlat tashkilotlari, moliya sektori va shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlaydigan kompaniyalar uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Bu “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasiga mos keladi, unda raqamli suverenitet va mamlakat ichida ma’lumotlarni himoya qilish milliy xavfsizlikning asosiy elementi sifatida qaraladi.

Shunday qilib, o‘z Ma’lumotlarni qayta ishlash markazlarini rivojlantirish O‘zbekiston uchun mamlakat ichida davlat platformalari, bulutli xizmatlar, sun’iy intellekt uchun infratuzilma yaratish hamda tashqi hisoblash resurslariga qaramlikni bosqichma-bosqich kamaytirish imkoniyatini anglatadi. Ayni paytda, bu raqamli makonda ishlaydigan xususiy biznesni rivojlantirish uchun ham kuchli turtkidir.

Oddiy odamning yaxshi raqamli infratuzilmani deyarli sezmasligida ma’lum bir ziddiyat bor. Biz yo‘llar, elektr stansiyalari va zavodlarni ko‘ramiz, ammo har kuni foydalanadigan raqamli dunyomiz jismonan qayerda joylashgani haqida kamdan-kam o‘ylab ko‘ramiz. Holbuki, real iqtisodiyotning ishlashi bu ko‘rinmas infratuzilmaga tobora ko‘proq bog‘liq bo‘lib bormoqda.